Yeşilay Bağımlılık Politikaları
• Yeşilay, 1920’den bu yana bağımlılıklara karşı toplum temelli bir tepki ve savunuculuk hareketi olarak faaliyet göstermektedir. Günümüzde bu alanlar; tütün, alkol, psikoaktif maddeler, kumar ve teknoloji/internetle ilgili davranışsal bağımlılıkları kapsamaktadır.
• Yeşilay için bağımlılıklarla mücadele, bir hizmet sunumunun ötesinde kurumsal bir duruş ve toplumsal sorumluluktur. Kuruluşun çalışma biçimi, değerleri ve ödün vermediği ilkeler, yürüttüğü tüm çalışmaların ayrılmaz bir parçasını oluşturur.
• Yeşilay, literatüre henüz girmemiş ancak bağımlılık riskleri taşıyan konuları da gündemine alır. Bu kapsamda bilimsel çalışma grupları oluşturur, önleme ve müdahale programları geliştirme çalışmaları yürütür.
• Yeşilay, çalışmalarını yürütürken Türkiye’deki ve dünyadaki bilimsel veri ve bulguları ile iyi uygulamaları dikkate alır; kültürel, sosyal ve politik koşulları analiz ederek kendi politikalarını belirler.
• Yeşilay’ın politikaları; insan onuru, toplum sağlığı, çocuklar ve gençlerin üstün yararı ilkelerine dayanır.
• Yeşilay, politikalarını ve çalışmalarını oluştururken; BM Uyuşturucu Kontrol Sözleşmeleri, DSÖ Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi, bulaşıcı olmayan hastalıklar çerçevesi, Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi 3.5, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile ulusal mevzuatlardan Anayasa’nın 5., 41., 56. ve 58. maddeleri, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 5. maddesi, 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun, 4250 sayılı İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Kanunu ve ilgili ikincil mevzuat ile 7258 sayılı Futbol ve Diğer Spor Müsabakalarında Bahis ve Şans Oyunları Düzenlenmesi Hakkında Kanun’u dayanak alır.
• Yeşilay, sayılan tüm dayanaklardan yola çıkarak, ulusal ve uluslararası düzeyde bağımlılıkların önlenmesine yönelik sıfır tolerans yaklaşımıyla çalışmalarını yürütür.
• Yeşilay, tütün, alkol, yasa dışı psikoaktif maddeler, kumar ve teknoloji/internet kaynaklı davranışsal bağımlılıklara eşit önem verir; ulusal gündem, eğilimler ve uluslararası etkileri dikkate alarak dönemsel önceliklerini belirler.
• Yeşilay, bağımlılıkla mücadele çalışmalarını kurumsal bağımsızlık ve etik finansman ilkeleri doğrultusunda yürütür. Bağımlılık endüstrisi ile doğrudan veya dolaylı çıkar çatışması yaratabilecek finansman kaynaklarını kabul etmez. Kamu kaynaklarının ve bağışların şeffaf, hesap verebilir ve verimli kullanımını temel bir sorumluluk olarak görür. Bu çerçevede yürütülen ücretsiz rehabilitasyon, danışmanlık ve yaygın eğitim faaliyetleri, Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü başta olmak üzere ilgili kamu otoritelerinin denetimine tabidir ve bağımsız dış denetim ile değerlendirme süreçleriyle desteklenir.
• Yeşilay, finansal kaynaklarını yalnızca yasal uygunluk açısından değil, etik tutarlılık ve toplumsal güven ilkeleri doğrultusunda da değerlendirir. Kurumsal bağımsızlık ise Yeşilay için savunuculuk faaliyetlerinin güvenilirliğini belirleyen temel bir unsurdur.
• Yeşilay’ın bağımlılığı önleme modeli; primordiyal önleme (risk faktörleri ortaya çıkmadan oluşumunu engelleme çalışmaları), birincil önleme (bağımlılık gelişmeden önce risk faktörlerini azaltmayı ve sağlıklı davranışları teşvik etmeyi amaçlayan çalışmalar), ikincil önleme (sorun davranışın erken belirtilerini tespit ederek ilerlemesini durdurmayı hedefleyen tarama ve erken müdahale uygulamaları) ve üçüncül önleme (bağımlılık geliştikten sonra zararları azaltmayı, iyileşmeyi desteklemeyi ve yeniden kötüleşmeyi önlemeyi amaçlayan rehabilitasyon süreçleri) faaliyetlerinden oluşmaktadır.
Yeşilay, bağımlılıkla mücadelede yalnızca iyi uygulayıcı olmakla yetinmez; iyi uygulama örnekleri geliştiren ve bu alanda standart belirleyici bir sivil toplum aktörü olmayı hedefler.
Primordiyal düzeyde gerçekleştirilen savunuculuk ve bilimsel araştırma faaliyetleri, çalışmalarımıza yön vermektedir. Bu kapsamda Yeşilay, atıksu analizi erken uyarı projesi, gençlik ve genel nüfus araştırmaları ile bağımlılık alanındaki pazarlama ve teşhir uygulamalarının izlenmesi gibi erken uyarı niteliğindeki çalışmaları yürütmektedir. Elde edilen bulgular, politika süreçlerine yansıtılmak üzere bilimsel kanıtlara dayalı bilgi notları ve raporlar hâlinde hazırlanarak savunuculuk faaliyetlerinde kullanılmaktadır.
Birincil önleme düzeyinde Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitim Programı (TBM) çocuk ve gençlere sağlıklı yaşam bilinci kazandırmayı amaçlayan, tütün, alkol, madde, teknoloji, kumar ve sağlıklı yaşam alanlarında koruyucu bilgi, tutum ve davranışları geliştirmeyi amaçlayan bir eğitim programıdır. Yeşilay Yaşam Becerileri Eğitim Programı (YYBE) ise öğrencilerin sağlıklı karar verme, problem çözme, duygusal dayanıklılık ve sosyal becerilerini geliştirmeye yönelik birincil önleme eğitimidir. Sağlıklı Nesil Sağlıklı Gelecek Projesi kapsamında düzenlenen karikatür ve münazara yarışmaları ile spor kulübü çalışmaları da bu alandaki öne çıkan faaliyetler arasında yer alır. Tüm bu programlar, katılımcı geri bildirimleri ve etki göstergeleri doğrultusunda düzenli olarak güncellenir. Okulda Bağımlılığa Müdahale Programı (OBM) ise ikincil önleme düzeyinde rehber öğretmenler tarafından yürütülen, risk altındaki öğrencilere yönelik bire bir danışmanlık temelli erken müdahaleleri içeren bir programdır.
Üçüncül önleme kapsamında, ayakta ve yatılı olarak psikososyal destek görevlerini Yeşilay Danışmanlık Merkezleri (YEDAM) ve Yeşilay Rehabilitasyon Merkezleri (REHAB) ile gerçekleştirir.
YEDAM’larda, beş bağımlılık alanıyla ilgili sorun yaşayan kişilere, ailelerine ve yakınlarına ücretsiz ayakta psikososyal destek verilerek bozulan yaşam düzenlerinin onarılması ve ilişkilerin sağlıklı devam etmesi sağlanır. YEDAM hizmetleri, başvuru profilleri, müdahale süreçleri ve iyileşme göstergeleri üzerinden izlenerek hizmet kalitesi sürekli olarak geliştirilir.
REHAB’larda, alkol ve madde bağımlılıklarından arınmış bireylerin topluma yeniden kazandırılması amacıyla ücretsiz yatarak tedavi hizmetleri sunulmakta, meslek edindirme kursları ve eğitime devam imkânları gibi faaliyetlerle, bireylerin aileleri ve toplumla sağlıklı ve üretken bir şekilde yeniden bütünleşmeleri desteklenmektedir. Uygulanan rehabilitasyon süreçleri, nüks oranları ve sosyal uyum gibi göstergeler üzerinden değerlendirilir.
• Yeşilay, yürüttüğü tüm önleme, danışmanlık ve rehabilitasyon faaliyetlerinde izleme, ölçme ve değerlendirme yaklaşımını esas alır. Eğitim programları, yaygın önleme çalışmaları ile YEDAM ve REHAB hizmetleri, erişim, süreklilik, hizmet kalitesi ve iyileşme çıktıları açısından düzenli olarak izlenir ve değerlendirilir. Elde edilen nicel ve nitel veriler, programların geliştirilmesi, kaynakların etkin kullanımı ve politika önerilerinin güçlendirilmesi için kullanılır.
• Yeşilay, YEDAM aracılığıyla ücretsiz, gönüllü, damgalamadan uzak ve gizliliğe saygılı psikososyal destek sunulmasını temel bir müdahale mekanizması olarak kabul eder. Rehabilitasyon hizmetleriyle tedavi sonrası nüksün azaltılması, eğitim ve istihdam sürekliliği ile sosyal uyumun güçlendirilmesini öncelikli hedef olarak görür.
• Yeşilay, bağımlılık yapıcı madde ve davranışlarla ilgili olarak toplumsal düzeyde ‘güvenli/kontrollü kullanım’ ve ‘zarar azaltma’ söylemlerini, normalleştirici etkileri nedeniyle benimsemez. Tıbbi gereklilikler çerçevesinde, hekim denetiminde uygulanan ilaç destekli tedavi gibi klinik müdahaleler ise iyileşme sürecinin bir parçası olarak değerlendirildiğinden bu kapsamın dışında tutulur.
• Yeşilay, bağımlılıklarla ilgili kanuni düzenleme, denetleme ve izleme odaklı devlet regülasyonlarını savunurken, bağımlılık riski bulunan madde ve davranışların legalleşmesinin önünü açabilecek ve normalleşmeye yol açabilecek düzenlemelere karşı durur.
• Yeşilay, toplum tarafından sahiplenilmeyen düzenleme, kanun veya kampanyaların sürdürülebilir olamayacağını kabul eder ve toplum temelli savunuculuk çalışmalarını, karar vericilerle yürütülen devlet temelli savunuculuk faaliyetleriyle birbirini tamamlayacak şekilde yürütür.
• Yeşilay, bağımlılık endüstrisinin yayılmasını önlemek amacıyla; yeni medya kullanımı, agresif reklam politikaları, etkileyici figürler üzerinden yaygınlaşma ve gençleri doğrudan hedef alma gibi stratejilere karşı etkili araçlar geliştirilmesini ve bunların sahada uygulanmasını savunur.
• Yeşilay, bağımlılıkla mücadelede iki temel eksen olan arzla mücadele ve talep azaltımının birlikte yürütülmesinin önemini vurgular. Ana işlevi talep azaltımı olan Yeşilay, bu doğrultuda arzla mücadele eden kurum ve yöntemlerle iş birliği geliştirir; elde edilen tecrübe ve verileri kendi çalışmalarında değerlendirir. Bu çerçevede Yeşilay, bağımlılıkla mücadele alanında veri ve tecrübeye dayalı politika geliştirme ve savunuculuk faaliyetlerini güçlendirmeyi hedefler.
• Yeşilay; çevrimiçi kumar, oyun içi bahis ve bağımlılık yapıcı ürün tanıtımlarının çocuk ve ergenlere erişimini sınırlayan düzenlemeleri savunur, dijital platformlarda kullanıcıyı bağımlılığa iten tasarım ve algoritmik özelliklerin sınırlandırılmasını talep eder.
• Yeşilay, bağımlılık geliştirmiş bireyler ve yakınları için erken başvuru, danışmanlık, tedavi ve rehabilitasyona yönlendirme süreçlerinin güçlendirilmesini savunur.
• Yeşilay, tüm çalışmalarında erişilebilirlik, eşitlik ve kapsayıcılık ilkelerini esas alır. Çocuklar, gençler, kadınlar, düşük gelir grupları ve engelliler gibi kırılgan gruplara yönelik hedefli ve erişilebilir hizmetler geliştirir.
• Yeşilay, hizmetlere erişimde coğrafi, dilsel ve ekonomik engellerin azaltılmasını, güvenli başvuru kanalları oluşturulmasını önemser.
• Yeşilay, tüm çalışmalarında hak temelli ve insan onuruna saygılı bir dil ve yaklaşım benimser.
• Yeşilay basın ve yayın organlarıyla yürüttüğü iş birliklerinde, kendi iletişim çalışmalarında ve önleme/müdahale hizmetlerinde bağımlı bireylere yönelik tepki oluşmasını, toplumdan dışlanmalarını ve damgalanmalarını önlemek konusunda hassasiyet gösterir.
• Yeşilay, tarihsel savunuculuk mirasını güncel bilimsel standartlarla birleştirerek “bağımlılıkların hiç olmadığı sağlıklı toplum” idealine yönelik politika geliştirme, önleme programları ve iyileşme desteklerini sürdürür.
• Yeşilay, bağımlılıklarla mücadelede uluslararası politika süreçlerinde aktif temsiliyet gösterir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC) ve diğer uluslararası ve bölgesel iş birliği platformlarında yürütülen çalışmalara katılarak küresel standartların güçlendirilmesine katkı sunar, bu süreçlerden elde edilen bilimsel ve teknik birikimi ulusal politika geliştirme çalışmalarına yansıtır.
• Yeşilay, bilgi ve deneyimlerini paylaşarak bağımlılıkla mücadeleyi önleme perspektifiyle dünya genelinde güçlendirmek için Uluslararası Yeşilay Federasyonu çatısı altında 65 Ülke Yeşilay’ını destekler.
• Yeşilay, sahada yürüttüğü önleme, müdahale ve iyileşme çalışmalarından elde ettiği veri ve tecrübeleri gelecek dönemlerde daha güçlü, ölçülebilir ve hedef odaklı politika önerilerine dönüştürmeyi temel bir kurumsal öncelik olarak benimser.