Türkiye Yeşilay Cemiyetinin Dünyadaki Öncü Rolü

Türkiye Yeşilay Cemiyetinin küresel öncülüğünün en somut göstergelerinden biri, Uluslararası Yeşilay Federasyonunun kurulmasına öncülük etmesidir. 7 Kasım 2016’da kurulan Uluslararası Yeşilay Federasyonu (UYEF), Ülke Yeşilayları için çatı bir kuruluş olarak, bağımlılıklarla mücadelede global düzeyde iş birlikleri geliştirmek ve ortak çalışmalar yapmak amacıyla çalışmalarına devam etmektedir.

ULUSLARARASI İŞ BİRLİKLERİ MÜDÜRLÜĞÜ-FEDERASYON YÖNETİMİ MÜDÜRLÜĞÜ
Küresel ölçekte bağımlılık türleri son yıllarda hem yaygınlık hem de çeşitlilik bakımından dikkat çekici biçimde artmaktadır. Dünya Sağlık Örgütünün verilerine göre dünya genelinde her yıl yaklaşık 8 milyon ölüm tütün kullanımına bağlı nedenlerle gerçekleşmektedir ve yetişkin nüfusun yaklaşık %22’si hâlen tütün ürünü kullanmaktadır. Alkol kullanımı, küresel ölçekte her yıl yaklaşık 3 milyon insanın ölümüne yol açmakta ve özellikle yetişkinler arasında önemli bir halk sağlığı riski oluşturmaktadır. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi raporlarına göre dünya genelinde yaklaşık 316 milyon kişi yasa dışı madde kullanmakta ve bu grubun önemli bir kısmı çoklu madde kullanım riskiyle karşı karşıya bulunmaktadır.

Dijitalleşmeyle birlikte internet, akıllı telefon, sosyal medya ve çevrim içi oyunların aşırı kullanımı küresel ölçekte önemli bir kamu sağlığı sorunu hâline gelmiştir. Güncel bir meta-analize göre küresel yaygınlık oranı akıllı telefon bağımlılığı için yüzde 26,9, sosyal medya bağımlılığı için %17,4, internet bağımlılığı için %14,2 ve dijital oyun bağımlılığı için %6,0 düzeyindedir. Dijital bağımlılık oranlarının düşük ve düşük-orta gelirli ülkelerde daha yüksek olduğu ve COVID-19 pandemisiyle birlikte belirgin biçimde arttığı ortaya konmuştur.

Kumar bağımlılığı ise çevrim içi platformların yaygınlaşmasıyla birlikte sınır aşan bir nitelik kazanmış ve güncel küresel tahminlere göre dünya genelinde yaklaşık 80 milyon yetişkini etkileyen, milyonlarca kişiyi de dolaylı olarak zararlarına maruz bırakan ciddi bir davranışsal bağımlılık türü olarak tanımlanmaktadır. Alkol, tütün, madde, teknoloji ve kumar bağımlılıkları bugün yalnızca belirli ülkelerin değil, tüm dünyanın ortak meselesi olarak değerlendirilmektedir.

Bu küresel tablo içinde Türkiye Yeşilay Cemiyeti, 1920 yılında İstanbul’da kurulduğu günden bu yana bağımlılık alanında geliştirdiği bütüncül, insan odaklı ve önleyici yaklaşımıyla yalnızca Türkiye’de değil, uluslararası düzeyde de çalışmalarını sürdürmeye devam etmektedir. Önleme ve iyileşme odaklı yaklaşımıyla Yeşilay, yerel sivil toplum kuruluşlarından Birleşmiş Milletler uzmanlık kuruluşlarına, bölgesel yapılardan uluslararası örgütlere kadar geniş bir paydaş ağıyla iş birliği yürütmekte ve bağımlılıklarla mücadelede çok taraflı çözümler geliştirmektedir. Bu yönüyle Yeşilay, bağımlılık olgusunu yalnızca ulusal bir mesele olarak değil, küresel bir halk sağlığı sorunu olarak ele almaktadır.

Yeşilay’ın Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi’nde (ECOSOC) özel danışmanlık statüsüne sahip olması, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Genel Kurul üyeliği, EUROCARE’de özel danışmanlık ve UNEP gözlemci statüsü gibi görevleri, kurumun uluslararası politika yapım süreçlerindeki görünürlüğünü ve etkisini pekiştirmektedir. Ayrıca WHO, UNDP, FAO, Avrupa Konseyi Pompidou Grubu ve Afrika Birliği gibi önemli uluslararası kuruluşlarla yürütülen iş birlikleri, Yeşilay’ın bağımlılıkla mücadelede küresel norm ve stratejilerin geliştirilmesine katkı sunduğunu göstermektedir.

Türkiye Yeşilay Cemiyeti, Birleşmiş Milletler Uyuşturucu Maddeler Komisyonu (CND), İstanbul Girişimi, COP toplantıları, Kadınlarda Bağımlılık ve İyileşme Forumu ve Genç Savunuculuk Forumu gibi uluslararası platformlarda aktif rol alarak küresel gündeme yön vermektedir. Bu faaliyetler aracılığıyla Yeşilay, bağımlılıkla mücadelenin sağlık, sosyal politika, çevre, gençlik ve toplumsal cinsiyet boyutlarını bir arada ele alan öncü bir sivil toplum aktörü olarak uluslararası alandaki konumunu güçlendirmektedir.

2025 yılı, Türkiye Yeşilay Cemiyeti ve Uluslararası Yeşilay Federasyonunun ev sahipliğinde düzenlenen yüksek katılımlı uluslararası programlarla küresel bağımlılıkla mücadele kapasitesinin güçlendirildiği bir yıl olmuştur. Bu kapsamda, 30 Nisan–2 Mayıs 2025 tarihleri arasında İstanbul’da gerçekleştirilen 8. Uluslararası Yeşilay Kapasite Geliştirme Programı, 60 farklı ülkeden 120 uzmanı bir araya getirmiştir. Üç gün süren program boyunca 12 atölye çalışması düzenlenmiş, 42 konuşmacı kapasite geliştirme, proje tasarımı, tedavi ve iyileşme süreçlerinde damgalamayla mücadele ve uluslararası savunuculuk gibi başlıklarda bilgi ve deneyim paylaşımında bulunmuştur. Program, küresel sivil toplum aktörleri arasında sürdürülebilir iş birliklerini güçlendiren önemli bir platform sunmuştur.

Aynı yıl içinde İstanbul, küresel politika ve bilimsel tartışmalar açısından da önemli toplantılara ev sahipliği yapmıştır. Türkiye Yeşilay Cemiyetinin öncülüğünde 23-24 Ekim 2025 tarihinde düzenlenen İstanbul İnisiyatifi Zirvesi, 25 ülkeden 41 üst düzey savunuculuk liderini bir araya getirerek bağımlılıklarla mücadelede küresel sorunlar ve çözüm önerilerinin ele alındığı stratejik bir zemin oluşturmuştur. Ayrıca yine Türkiye Yeşilay Cemiyeti ev sahipliğinde Uluslararası Yeşilay Federasyonu ile Dünya Sağlık Örgütü iş birliğinde 10–12 Aralık 2025 tarihlerinde düzenlenen 3. IFGC–WHO Bağımlılık Davranışları Toplantısı’na 22 ülkeden 55 uzman katılmıştır. Toplantıda oyun ve kumar bağımlılığı başta olmak üzere davranışsal bağımlılıkların halk sağlığı boyutu, ICD-11 çerçevesinde tanı süreçleri ve WHO’nun uluslararası tarama ve tanı araçları üzerine yürüttüğü çalışmalar ele alınmıştır.

Gençlik ve önleyici çalışmalar da 2025 yılının öne çıkan uluslararası faaliyetleri arasında yer almıştır. 21–23 Kasım 2025 tarihlerinde Türkiye’de düzenlenen 6. Genç Savunuculuk Forumu, 18 ülkeden 29 genci bir araya getirerek gençlerin spor temelli önleme ve savunuculuk çalışmalarındaki rolünü güçlendirmiştir. Bunun yanı sıra, 4–5 Ekim 2025 tarihlerinde çevrim içi olarak gerçekleştirilen ve IFGC ile Türkiye Yeşilay Cemiyeti tarafından ortaklaşa düzenlenen Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitim Programı (TBM), 27 ülkeden 80 uzmanın sertifikalandırılmasıyla sonuçlanmıştır. Bilimsel temelli ve önleyici yaklaşımı merkeze alan bu programlar, küresel ölçekte gençlerin ve uzmanların bağımlılıkla mücadelede daha etkin ve donanımlı olmasına katkı sağlamıştır.

ULUSLARARASI YEŞİLAY FEDERASYONU VE KÜRESEL İŞ BİRLİKLERİ
Türkiye Yeşilay Cemiyetinin küresel öncülüğünün en somut göstergelerinden biri, Uluslararası Yeşilay Federasyonunun kurulmasına öncülük etmesidir. Yeşilay, 7 Kasım 2016’da Uluslararası Yeşilay Federasyonunu (UYEF) kurmuştur. Her biri kendi ülkelerinde bağımsız sivil toplum kuruluşları olan Ülke Yeşilayları için çatı bir kuruluş olarak bağımlılıklarla mücadelede global düzeyde iş birlikleri geliştirmek ve ortak çalışmalar yapmak amacıyla UYEF, dokuz yıllık süreçte önleme çalışmalarına devam etmektedir.

Federasyona üye STK’lar beş bağımlılık alanında hem ulusal ve bölgesel hem de küresel olarak halk sağlığının geliştirilmesi için yerel ve küresel düzeyde savunuculuk çalışmaları yürütmekte ve bağımlılık alanında farkındalığın artması için mücadele etmektedir. Ayrıca eğitim, proje yönetimi, bağımlılıkların önlenmesi, müdahale ve rehabilitasyon çalışmaları olmak üzere çeşitli alanlarda aktif iş birlikleri geliştirmektedir.

Uluslararası Yeşilay Federasyonu, bağımlılıkla mücadele misyonu doğrultusunda Ülke Yeşilaylarının kurumsal kapasitelerini güçlendirmeyi hedeflemektedir. Bu kapsamda federasyon, resmî kuruluş süreçlerinden kapasite geliştirmeye, proje ve program yönetiminden eğitim faaliyetlerine, uluslararası üyelik ve iş birliklerinden savunuculuk çalışmalarına, iletişim ve kampanya yönetimine kadar uzanan geniş bir yelpazede destek sunmaktadır. Ayrıca UYEF, Ülke Yeşilaylarının uluslararası görünürlüğünü artırmak amacıyla Birleşmiş Milletler ve diğer uluslararası kuruluşlar tarafından düzenlenen platformlarda aktif şekilde yer almalarını teşvik etmektedir.

2025 yılı itibarıyla, başta Türkiye Yeşilay’ı olmak üzere toplam 28 Ülke Yeşilay’ı, Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi (ECOSOC) tarafından verilen Özel Danışmanlık Statüsünü elde etmiştir. Bu statü sayesinde Ülke Yeşilay’ları, Birleşmiş Milletler mekanizmalarına uzmanlık katkısı sunma, görüş bildirme ve politika yapım süreçlerine etki etme imkânına sahip olmuştur.

Bunun yanı sıra, Türkiye Yeşilay’ı dâhil olmak üzere toplam 52 Ülke Yeşilay’ı, Birleşmiş Milletler kurumları ile sivil toplum arasında köprü görevi üstlenen Viyana Uyuşturucu Maddelerle Mücadele Sivil Toplum Komitesi (VNGOC) üyesidir.

Ayrıca Uluslararası Yeşilay Federasyonunun koordinasyonunda ve YEDAM modelinin yaygınlaşması kapsamında 2025 yılı boyunca Ülke Yeşilaylarının kurumsal kapasitelerini güçlendirmek ve sahada görev yapan profesyonel ile gönüllülerin yetkinliklerini artırmak amacıyla toplam yedi çevrim içi webinar düzenlenmiştir. YEDAM’ın müdahale ve iyileşme yaklaşımları, bağımlılık türlerine yönelik psikososyal destek modelleri, hassas gruplarla çalışma, motivasyonel görüşme teknikleri ile gönüllü yönetimi ve üniversite gençlik kulüpleri gibi başlıklarda gerçekleştirilen webinarlar, Yeşilay’ın iyi uygulama örneklerinin küresel düzeyde paylaşılmasına imkân sağlamıştır. Program, bilgi aktarımının ötesine geçerek Ülke Yeşilayları arasında ortak bir yaklaşım ve müdahale çerçevesi oluşturulmasına katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Bugün 65 ülkede faaliyet gösteren ve kendi ülkesinde bağımsız sivil toplum kuruluşları olan Ülke Yeşilayları, ortak bir vizyon ve değerler çerçevesinde çalışmalarını sürdürmektedir. Türkiye Yeşilay Cemiyeti, federasyon yapısı içinde bilgi, deneyim ve iyi uygulama paylaşımını destekleyerek küresel kapasitenin güçlenmesine katkı sunmaktadır.

Birleşmiş Milletler başta olmak üzere uluslararası kuruluşlarla kurulan ilişkiler, Yeşilay’ın küresel politika yapım süreçlerinde de görünür olmasını sağlamaktadır. Özellikle bağımlılığın halk sağlığı, gençlik, aile ve sosyal kalkınma boyutlarıyla ele alınması konusunda Yeşilay’ın savunuculuk çalışmaları uluslararası alanda karşılık bulmaktadır.

Sonuç olarak Türkiye Yeşilay Cemiyeti, yüz yılı aşkın birikimi, bilimsel yaklaşımı ve uluslararası vizyonuyla dünyada bağımlılık alanında öncü bir rol üstlenmektedir. Bu rol, yalnızca bugünün sorunlarına çözüm üretmekle sınırlı kalmamakta, daha sağlıklı ve dirençli toplumlar için geleceğe yönelik güçlü bir yol haritası da sunmaktadır.

Kaynakça:

World Health Organization (2023). WHO Report on the Global Tobacco Epidemic. https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/2b09f8b0-08f3-4bef-b8a5-8c4b4e1a95ad/content .

World Health Organization (2024). Global Status Report on Alcohol, Health and Treatment of Substance Use Disorders. https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/32b161e9-5683-40f5-a1c3-1c92a76d5cda/content

United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). World Drug Report 2025, Special Point of Interest. https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/world-drug-report-2025-special-points-of-interest.html

Shi-Qiu Meng vd. (2022) “Global prevalence of digital addiction in general population: A systematic review and meta-analysis” Clin Psychol Review https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35150965/

Lancet Public Health, Journal of Behavioral Addictions ve WHO teknik belgeleri. Kumar ve davranışsal bağımlılıkların yaygınlığına ilişkin bilimsel değerlendirmeler.

Uluslararası Yeşilay Federasyonu’nun faaliyetleri ile ilgili detaylı bilgi için bkz: www.ifgc.org