Çocuklar ve Gençlerde Teknoloji Kullanımı ve Akademik Başarı İlişkisi

Dijital teknolojinin eğitimi iyileştirme potansiyelinin aksine, bilgi ve iletişim teknolojileri risklerinden de söz etmek gerekmektedir. Öğrencilerin cihaz kullanımının belirli bir eşiği aşması, akademik performans üzerinde olumsuz etki yaratabilmektedir.

UNESCO Küresel Eğitim İzleme Raporu¹, akıllı telefon ve bilgisayar kullanımının hem sınıf içindeki hem de ev ortamındaki öğrenme faaliyetlerini kesintiye uğrattığını ileri sürmektedir. Okul öncesinden yükseköğretime kadar 14 ülkedeki öğrencileri kapsayan, cep telefonu kullanımı ile eğitsel çıktılar arasındaki ilişkiyi inceleyen bir meta-analiz, üniversite düzeyinde daha belirgin olmak üzere negatif bir etki tespit etmiştir. Bu düşüş, büyük ölçüde artan dikkat dağınıklığı ve ders saatlerinde akademik olmayan faaliyetlere ayrılan zamanla ilişkilendirilmektedir. Gelen bildirimler ya da bir mobil cihazın sadece yakında bulunması dahi dikkat dağıtıcı bir unsur olabilmekte, öğrencilerin o an yaptıkları işten kopmasına yol açabilmektedir.

Sınıf içinde akıllı telefon kullanımı, öğrencilerin okulla ilgisi olmayan etkinliklere yönelmesine neden olmakta, bu da hatırlama ve kavrama becerilerini etkilemektedir.² Bir araştırmaya göre, öğrencilerin akademik olmayan bir etkinlikle meşgul olduktan sonra öğrendikleri konuya yeniden odaklanmaları 20 dakikaya kadar sürebilmektedir.³ Ders esnasında kişisel bilgisayarların internette gezinme gibi akademik olmayan amaçlarla kullanılmasının hem kullanan öğrenci hem de ekranı görebilen çevresindeki akranları üzerinde olumsuz etkiler yarattığı da bildirilmektedir.⁴

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin aşırı kullanımı ile öğrenci performansı arasında negatif bir ilişki olduğuna işaret eden çalışmalar mevcuttur.⁵ Ev ve okuldaki bilgi ve iletişim teknolojilerinin belirli bir eşiğin ötesindeki yoğun kullanımının çoğunlukla akademik performansın düşmesiyle ilişkilendirildiği görülmüştür.

Sınıf içinde sosyal medya kullanımı da öğrenmeyi kesintiye uğratmakta, akademik dikkat dağınıklığını artırarak öğrenme çıktılarını olumsuz etkilemektedir.⁶ 2009-2018 dönemine ait PISA verilerinin analizi, okulda sosyal medya kullanımı ile dijital okuma performansı arasında negatif bir korelasyon olduğunu göstermiştir.⁷ Bununla birlikte, öğretim ve öğrenme sürecinde yarattığı anlık kesintilerin ötesinde, teknoloji kullanımı fiziksel ve ruhsal iyi oluş üzerinde olumsuz etkilerle ve çevrim içi risk ve zararlara karşı artan hassasiyetle de ilişkilendirilmektedir.

Amerikan Psikoloji Birliği (APA) tarafından eğitim teknolojilerinin çocuklar ve gençler üzerindeki etkilerini incelemek ve bilimsel temelli tavsiyeler sunmak amacıyla hazırlanan rapora göre⁸, yüksek uyarana sahip dijital aktivitelerin uyku öncesinde veya odaklanma gerektiren sakin görevlerin hemen öncesinde kullanılması, uyku kalitesini ve sürdürülebilir dikkati olumsuz etkilemektedir. Ders çalışırken veya eğitim ortamında eş zamanlı olarak birden fazla medya, uygulama veya ekran kullanmak (çoklu görev yapma ve görevler arası hızlı geçiş); hatırlama düzeyinde gerileme, okuduğunu anlamada güçlük, yetersiz not tutma ve düşük test/okul performansı ile doğrudan ilişkilidir.

Yukarıda yer verilen bulgular, çocuk ve gençlerin dijital teknoloji kullanımının yalnızca kullanım süresi açısından değil, kullanım biçimi ve öz düzenleme becerileriyle birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir. Bu çerçevede teknoloji bağımlılığının önlenmesi, Yeşilay’ın çocuk ve gençlere yönelik koruyucu çalışmalarının önemli alanlarından birini oluşturmaktadır.

Bu alandaki çalışmaların başında, Millî Eğitim Bakanlığı iş birliğiyle yürütülen Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitim Programı (TBM) gelmektedir. TBM kapsamında, okul öncesi dönemden başlayarak yetişkinlik dönemine kadar uzanan geniş bir hedef kitleye yönelik yapılandırılmış eğitim içerikleri hazırlanmıştır. Program içerisinde teknoloji bağımlılığına yönelik içerikler, okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise düzeylerinde kademelendirilmiş şekilde sunulmakta olup dijital oyunlar, sosyal medya kullanımı, ekran süresi yönetimi ve çevrim içi riskler gibi başlıklar ele alınmaktadır.

Bu kapsamda 2023-2024 eğitim-öğretim yılından Haziran 2026’ya kadar teknoloji bağımlılığı konusunda toplam 7.390.152 öğrenciye ulaşılmıştır. Çocukların dijital kullanım alışkanlıklarının aile ortamında da sağlıklı biçimde desteklenmesi amacıyla aynı dönemde 384.891 veliye teknoloji bağımlılığı alanında eğitim verilmiştir. Ebeveynlere yönelik çalışmalar, farkındalık eğitimlerinin yanı sıra Dijital Ebeveynlik kitabı ve Dijital Ebeveynlik Eğitimi ile de desteklenmiştir. Bu çalışmalarla ebeveynlerin çocuklarının dijital dünyadaki deneyimlerini daha iyi anlamaları ve sağlıklı teknoloji kullanımına rehberlik edebilmeleri amaçlanmaktadır.

Yeşilay’ın önleme yaklaşımı yalnızca teknoloji kullanımına ilişkin farkındalık çalışmalarından ibaret değildir. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre yaşam becerileri, bireylerin günlük yaşamın getirdiği zorluklarla etkili bir biçimde baş edebilmelerini sağlayan uyumlu ve olumlu davranışları kapsamaktadır. Bu tanım, bireylerin karar verme, problem çözme ve stresle başa çıkma gibi psikososyal yeterliklerini içerir.⁹ Yaşam becerilerinin bağımlılıkların önlenmesindeki koruyucu rolünden hareketle geliştirilen Yeşilay Yaşam Becerileri Eğitim Programı (YYBE), ortaokul öğrencilerinin akran baskısı ile riskli ortam ve durumlardan korunmasını destekleyen, okul temelli ve yedi haftalık bir programdır.¹⁰ Bu çalışmalar, teknolojiyle ilişkili risklerin yalnızca bireysel farkındalıkla değil, erken yaşta kazandırılan yaşam becerileri ve aile desteğiyle birlikte ele alındığında daha etkili biçimde yönetilebileceğini göstermektedir.

Sonuç

Teknolojinin kullanımı ve etkililiğine ilişkin kanıtlar, teknolojinin bireysel öğrenme çıktılarının yanı sıra öğretim ve öğrenme süreçlerini de hem kolaylaştırabildiğini hem de aksatabildiğini göstermektedir. Teknoloji; öğretimi destekleme ve kişiselleştirme, uygulama fırsatlarını artırma, görsel-işitsel, etkileşimli ve iş birlikçi yollarla öğrenci katılımını teşvik etme gibi birçok imkân sunmakla birlikte, dikkat dağınıklığı ve derse katılımdan kopma riskini de artırabilmektedir. Bu bağlamda, teknolojinin akademik ve gelişimsel etkileri; ekran kullanımının uyku, okuma, fiziksel aktivite, yüz yüze sosyal etkileşim ve uygulamalı keşiflerin yerini ne kadar aldığıyla doğrudan ilişkilidir.

KAYNAKÇA

UNESCO. Global Education Monitoring Report 2023: Technology in education – A tool on whose terms? Paris, UNESCO.

A. W. Kates, H. Wu, and C. L. S. Coryn, “The Effects of Mobile Phone Use on Academic Performance: A Meta-Analysis,” Computers & Education 127 (2018): 107–112, https://doi.org/10.1016/j.compedu.2018.08.012.

Carrier, L. M., L. D. Rosen, N. A. Cheever, and A. F. Lim. “Causes, Effects, and Practicalities of Everyday Multitasking.” Developmental Review 35 (2015): 64–78. https://doi.org/10.1016/j.dr.2014.12.005 ; Dontre, A. J. “The Influence of Technology on Academic Distraction: A Review.” Human Behavior and Emerging Technologies 3, no. 3 (2021): 379–390. https://doi.org/10.1002/hbe2.229.

Hall, A. C. G., T. T. Lineweaver, E. E. Hogan, and S. W. O’Brien. “On or Off Task: The Negative Influence of Laptops on Neighboring Students’ Learning Depends on How They Are Used.” Computers & Education 153 (2020): 103901. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2020.103901.

Gorjón, L., and A. Osés. “The Negative Impact of Information and Communication Technologies Overuse on Student Performance: Evidence from OECD Countries.” Journal of Educational Computing Research 61, no. 4 (2022). https://doi.org/10.1177/07356331221133408. 

Dontre, A. J. The Influence of Technology on Academic Distraction: A Review. 2021.

Hu, J. And Yu, R. “The effects of ICT-based social media on adolescents’ digital reading performance: A longitudinal study of PISA 2009, PISA 2012, PISA 2015 AND PISA 2018. Computers & Education, 175, 104342. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2021.104342

American Psychological Association. Children’s and adolescents’ learning with educational technology. 2026. https://www.apa.org/pubs/reports/children-adolescent-learning-educational-technology

World Health Organization, Life Skills Education in Schools: WHO Programme on Mental Health (Geneva: WHO, 1997).

Türkiye Yeşilay Cemiyeti, Türkiye Sosyal Medya Araştırma Raporu (İstanbul: Türkiye Yeşilay Cemiyeti, 2026), 82.