Okullarda Bağımlılıklarla Mücadele

Bir çocuğun bağımlılıkla ilk karşılaşması, bir okul koridorunda, sınıf arkadaşının teklifinde, bir teneffüste ya da ekranda beliren bir reklamla olabilir. Riskin doğduğu yer okulsa, mücadelenin en verimli zemini de orasıdır. Türkiye Yeşilay Cemiyeti olarak yüz yılı aşan tecrübemizin bugün geldiği nokta, okul temelli çalışmayı eğitim yılının tamamına yayılan, ölçülebilir ve gönüllü bir sisteme dönüştürmektir.

ÖNCE ÖLÇEK

Bu iddianın karşılığı rakamlarda görünüyor. 106'ncı kuruluş yıl dönümümüzde, 5 Mart 2026'da hayata geçirdiğimiz "İlk Dersim Yeşilay" etkinliğinde, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı tüm resmî ve özel okullarda eş zamanlı olarak 17 milyon 956 bin 523 öğrenci günün ilk ders saatinde bağımlılıkla mücadele konuşuldu. Türkiye'de aynı anda, aynı konu başlığıyla bu ölçekte bir araya gelen başka bir sivil toplum çalışması bulunmuyor.

Bu tek günlük bir hamle de değil. Millî Eğitim Bakanlığı ile yürüttüğümüz Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitim Programı (TBM) ile her yıl yaklaşık 10 milyon öğrenciye ve 3 milyon yetişkine ulaşıyoruz. Yanına, risk grubundaki öğrenciler için tasarlanmış Okulda Bağımlılığa Müdahale Programı'nı (OBM) ve öğrencilerin kendini riskli ortamlardan koruyacak becerileri kazandığı Yeşilay Yaşam Becerileri Eğitim Programı'nı (YYBE) ekliyoruz. OBM'de rehber öğretmen ve psikolojik danışmanlar birer vaka koordinatörü gibi çalışıyor, çünkü bağımlılık riski taşıyan bir öğrencinin sorunu neredeyse hiçbir zaman tek başına gelmiyor.

Programlarımızı sabit tutmuyoruz. On yıl önce okul çalışmalarımızın merkezinde tütün ve alkol vardı. Bugün öğretmenlerimizin ve rehber öğretmenlerimizin bize taşıdığı başlıklar arasında ekran ve sosyal medya kullanımı, dijital oyun ve özellikle yasa dışı bahis öne çıkıyor. Cep telefonunun ulaştığı her yaş grubu, aynı zamanda bu içeriklerin de ulaştığı yaş grubu anlamına geliyor. İçeriklerimizi bu tabloya göre yeniliyor, riskli gördüğümüz öğrenciyi okulda tespit edip Yeşilay Danışmanlık Merkezlerimize (YEDAM) yönlendirecek hattı açık tutuyoruz. Önleme ile destek arasındaki mesafeyi kısaltmak, okul temelli çalışmanın en kritik parçasıdır.

BENİM KULÜBÜM YEŞİLAY: OKULDA KALICI BİR YAPI

Farkındalık çalışmasının en büyük riski, etkinlik bittiği zaman etkinin de bitmesidir. Benim Kulübüm Yeşilay (BKY) projesi tam olarak bu riski kapatmak için var. İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü desteğiyle başlattığımız proje, ilkokul ve ortaokullarda, özellikle 3, 4 ve 7'nci sınıf öğrencileriyle yapılandırılmış etkinlikler yürütüyor. Ama asıl hedefi bir günlük programın ötesinde o okulda bir Yeşilay Kulübü kurulmasını ve kulübün sonraki yıllarda da çalışmasını sürdürmesini sağlamak.

Bu çalışmaların ortak tarafı ise çocuğa bağımlılığı anlatan kişi çoğunlukla bir yetişkin değil, ondan birkaç yaş büyük bir genç. Akran temelli anlatımın etkisi literatürde zaten biliniyor, bizim gördüğümüz ise ikinci bir kazanım. Anlatan genç de o süreçte değişiyor. Bir lise öğrencisi, ilkokul sınıfında bağımlılığı anlatmak için hazırlandığında konuyu kendi hayatı için de içselleştirmiş oluyor. BKY, bu yönüyle hem bir önleme hem de bir gönüllü yetiştirme programıdır.

ÖĞRENCİNİN SÖZÜNÜ ALDIĞIMIZ YER

Okuldaki varlığımızın bir başka ayağı, öğrencinin dinleyici değil üretici olduğu çalışmalar. Millî Eğitim Bakanlığı ile imzalanan protokol kapsamında düzenlediğimiz Sağlıklı Nesil Sağlıklı Gelecek Yetenek Yarışmasında öğrenciler alkol, tütün, madde, kumar ve teknoloji bağımlılığını kompozisyon, şiir, resim ve karikatürle anlattı. Değerlendirme okuldan başlayıp ilçe ve il aşamalarından geçerek 81 ili kapsıyor, Türkiye finali ise Mayıs 2026'da Genel Merkezimiz Sepetçiler Kasrı'nda düzenlendi.

Bir öğrencinin bağımlılığı kendi kalemiyle anlatması, dinlediği bir sunumdan çok daha kalıcı bir iz bırakıyor. Yarışmanın 14 yıldır sürmesinin ve okullarda bir gelenek hâline gelmesinin sebebi de budur.

KAMP: GÖNÜLLÜLÜĞÜN OKUL DIŞINDAKİ DEVAMI

Okulda başlayan ilişkiyi yaz aylarında bırakmıyoruz. Yeşilay Kamp Modeli, gönüllülerimiz için tasarlanmış bir gelişim programı olarak çalışıyor ve tamamı ücretsiz, konaklama ve yemek giderlerini cemiyetimiz karşılıyor. Düzce Kaynaşlı'daki Yayla Göl Uluslararası Kamp Merkezi ile Elazığ'daki İpekyolu Gençlik ve Çocuk Çalışmaları Merkezi bu programın iki ana durağıdır.

Kamplarımızda bağımlılık ve kişisel gelişim eğitimlerinin yanında kültür, sanat ve spor içerikleri yer alıyor. Kulüp başkanlarına yönelik deneyim paylaşım kamplarımız ise yapının yönetim kademesini besliyor: Üniversite Genç Yeşilay Kulüp Başkanları Deneyim Paylaşım Kampı'nı 2021'den, Şube Gençlik Komisyonu Başkanları Deneyim Paylaşım Kampı'nı 2023'ten bu yana düzenliyoruz. Tematik kamplarla da içeriği çeşitlendiriyoruz, 2026 yılı Ağustos ayında Kaynaşlı'da düzenlediğimiz Gökyüzü Gözlem Kampı, üniversite kulüp başkanı ve şube gençlik komisyonu başkanı genç kadınları bir araya getirdi.

Kampların işlevini bir tatil programı gibi okumak eksik olur. Bir gencin bağımlılıklardan uzak bir yaşamı bir hafta boyunca fiilen deneyimlemesi, ona bunun anlatılmasından farklı bir şey. Kamptan dönen gençlerin büyük bölümü, kendi şehrindeki okullarda BKY uygulayıcısı olarak sahaya çıkıyor. Yani kamp, çıktısı okulda görünen bir yatırım.

ZİNCİRİN TAMAMI

Bugün 188 Genç Yeşilay Kulübü ile üniversitelerde, şube gençlik komisyonlarıyla 81 ilde, yüz bini aşan gönüllümüzle sahadayız. Geçtiğimiz dönemde 112 üniversite öğrencisine TBM Akran Uygulayıcı Eğitimi vererek bu kadroyu daha da yetkinleştirdik.

Tabloya bütün olarak bakıldığında ortaya şu çıkıyor: İlkokulda BKY ile tanışan bir çocuk, ortaokulda okulunun Yeşilay Kulübünde görev alıyor, lisede Sağlıklı Nesil Sağlıklı Gelecek'e eser gönderiyor, üniversitede Genç Yeşilay Kulübüne katılıyor, yazın kampımıza geliyor ve bir sonraki yıl kendi şehrindeki bir ilkokulda anlatan taraf oluyor. Bağımlılıkla mücadelede kalıcı sonuç veren bu zincirin kendisi oluyor.

Okullar bizim için mücadelenin asıl sahasıdır. Ve o sahada en güçlü olduğumuz zaman, konuşanın bizzat gencin olduğu andır.